انتخاب زنان

 سهيل آصفي: شرق - دو شنبه 18 اسفند  1382-  8 مارس 2004

هشتم مارس (۱۸ اسفند) دوباره فرا رسيد؛ روز جهاني زن. روزي كه چه در گذشته و چه در دوره كنوني همواره مهجور بوده است. هشتم مارس يادآور حركت هاي سال هايي بسيار دور است و مجالي براي آنكه نگاهي دوباره بيندازيم به موفقيت زن ايراني در آستانه انقلاب ۵۷ و ماه هاي آغازين و پس از آن.

 

اگر بخواهيم از سابقه اين روز بگوئيم بايد به اعتصاب كارگران كارخانجات نساجي آمريكا اشاره كنيم كه براي به دست آوردن حقوق يكسان و كاهش ساعت كار به ۱۰ساعت آغاز شده بود، حركتي كه بعدها سمبل كوشش هاي زنان براي به دست آوردن حقوق خود در سراسر جهان شد و موجب آن شد كه اين روز را در سراسر دنيا روز جهاني زن بنامند. اما اگر بخواهيم به سابقه گراميداشت اين روز در ايران اشاره كنيم، بايد بگوئيم كه در رژيم سلطنتي و پيش از پيروزي انقلاب، اين روز هيچگاه آنگونه كه بايد مورد توجه قرار نمي گرفت و هيچ گراميداشت و مراسم رسمي اي به مناسبت فرا رسيدن اين روز مهم جهاني در كشور ما برگزار نمي شد.

 

نخستين گراميداشت

 

سابقه اولين مراسم رسمي بزرگداشت اين روز به اسفند ماه سال ۱۳۵۷ باز مي گردد يك ماه پس از پيروزي انقلاب ۵۷. نخستين مراسم گراميداشت روز هشتم مارس در هفدهم اسفندماه ۵۷ با حضور پنج هزار زن و مرد در سالن ورزشي دانشگاه صنعتي تهران برگزار مي شود. در اين سالن، شمار زيادي از زنان و مردان كشورمان گرد هم مي آيند، زنان و مرداني از همه گروه ها و اقشار اجتماعي، مذهبي و غير مذهبي، زناني كه با حجاب در اين اجتماع بزرگ شركت مي كنند. در اين روز روي ديوارهاي سالن ورزش دانشگاه شعارهايي اينگونه حك شده بود مهم ترين گام براي آزادي، محو استثمار انسان از انسان است.

 

سخنراني زن كارگر

 

اين مراسم با سخنراني خانم تبريزيان آغاز مي شود. وي در بخشي از سخنان خود به نقش فعال و آزادانه كشورهاي سوسياليستي اشاره مي كند كه راهگشاي مبارزات زنان در كشورهاي در حال رشد است. از جالب ترين برنامه هاي اين مراسم سخنان يك زن كارگر كوره پزخانه است كه به زباني بسيار ساده و با لهجه آذربايجاني از مبارزات خود مي گويد. اين مادر كارگر به فعاليت هاي خود در سال ۱۳۳۲ اشاره مي كند و مي گويد: در آن زمان ما شجاعانه از حقمان دفاع مي كرديم و خواهان حقوق يكسان با مردان بوديم و حتي براي صحبت كردن با زن ها با اين كه خودمان بي سواد بوديم، به خانه ها مي رفتيم و زن ها را تشويق مي كرديم كه از حق خودشان دفاع كنند. او در ادامه مي گويد كه بارها به خاطر همين فعاليت ها به زندان افتاده است. اين زن كارگر در اولين مراسم رسمي گراميداشت روز جهاني زن در ايران به خاطره اي جالب نيز اشاره مي كند. او از ماجراي روزي مي گويد كه در اواخر عمر رژيم سلطنتي به پخش اعلاميه مشغول بوده و يكي از مامورين او را توقيف مي كند و او با زرنگي مي گويد كه آنها را از روي زمين پيدا كرده است. اما اين حرف ها آنها را قانع نمي كند و زن را به زندان مي اندازند...

 

در اين مراسم، شهلا روزبه، برادرزاده خسرو روزبه در ميان ابراز احساسات شديد حضار از جا برمي خيزد و به پشت تريبون مي رود. جمعيت سه بار فرياد مي زنند: درود بر روزبه؛ او با تبريك اين روز بزرگ به همه زنان و مردان ايراني، از ستم هايي مي گويد كه در دوران پهلوي بر زن هاي ايراني رفته است، ستم هايي غير انساني و رنج آور. او در سخنان خود به عمل كشف حجاب توسط رضاخان اشاره مي كند و مي گويد: كشف حجاب نارضايتي عمده اي در ميان زنان ايجاد كرد. توده وسيع آنان كه همچنان پاي بند سنت ها و آداب زندگي خاص خود بودند در مقابل اين دستور مقاومت مي كردند. اما خصلت حكومتي رضاشاه اين بود كه هرگونه مقاومتي را درهم مي كوفت....

 

در ادامه روزبه به جنبه هاي مختلف كشف حجاب اجباري در زمان رضاشاه و هدف نادرست از عملي كه ترقي خواهانه قلمداد مي شد، مي پردازد. وي معتقد بود كه زن، در جوامع طبقاتي مورد ستم مضاعف است، چه رسد به اينكه اين جوامع طبقاتي شكل حكومتي ديكتاتوري را هم با خود يدك كشند! در اين مراسم، سياوش كسرايي پيش از شعرخواني مي گويد: چون هيچ گاه زن را از مرد جدا نديده ام، هرگز نمي توانم نيمي از موجودات را كنار بگذارم و... او سپس، چهار شعر زن در مزرعه، زن در خانه، زن در بي پناهي و زن در خيابان را براي حضار مي خواند. او آخرين شعر خود تفنگ من را با اين پيام آغاز مي كند: من در يك دستم پرچم سفيد و در دست ديگرم تفنگ است. و اين مراسم بدون اعلام هيچ قطعنامه اي به پايان مي رسد و اما مراسم ديگري، فرداي اين روز در استاديوم نصيري سابق، جنب دبيرستان نوربخش در خيابان حافظ تهران برگزار مي شود. در اين گردهما يي، پيام هايي كه از جلسه روز قبل در دانشگاه صنعتي حذف شده بود، خوانده مي شود و همچنين خواست هاي زنان سراسر كشور كه در قلمرو حقوق كامل و مساوي اجتماعي، دستمزد مساوي در برابر كار مساوي، كنترل زنان بر بارداري، حق طلاق و بهره گيري از مهد كودك رايگان قرار داشت مطرح مي شود.

 

يك روز پيش از مراسم

 

تلويزيون رسمي كشور يك روز پيش از برگزاري اين مراسم از قول زنان مجاهد مسلمان (دقيقاً واژه اي كه تلويزيون براي اعلام موضع اين دسته از زنان به كار مي برد) اعلام مي كند كه اين روز يك سنت غربي است و روز زن در حكومت اسلامي به زودي اعلام خواهد شد. در فرداي همين روز، مراسم گراميداشت روز هشتم مارس در دانشگاه تهران توسط گروهي از مردان با شعار مرگ بر ارثيه رضا كچل دچار اختلالاتي مي شود. اين عده به نفع داشتن چادر و حجاب به شعار دادن مي پردازند و اما در اين روز، جمعي از زنان براي گراميداشت روز جهاني زن و ابراز نظر خود درباره پوشش اسلامي در خيابان هاي مركزي و شمالي تهران دست به راهپيمايي مي زنند. در اين راهپيمايي ها، تعداد زيادي از دانش آموزان مدارس دخترانه تهران نيز شركت داشته اند. همه شعارها عليه كساني است كه به زنان در خيابان ها حمله ور مي شوند و موجبات آزار و اذيت آنها را فراهم مي كنند. اين راهپيمايي در زير بارش بي وقفه برف كه از اولين ساعات بامداد شروع شده بود، همچنان ادامه مي يابد. در اين روز، ادارات و وزارتخانه هاي مختلفي از اولين ساعات شروع به كار خود جلساتي را براي رسيدگي به مسائل مربوط به حجاب و پوشش زنان تشكيل مي دهند و اين در حالي است كه در برخي واحدها، كارها براي چند ساعت دچار وقفه شده است. بحث و گفت وگو درباره حجاب با مصاحبه تلفني راديو ايران با داماد بنيان گذار جمهوري اسلامي، شكلي تازه به خود مي گيرد.

 

واكنش متقابل

 

در همين ايام است كه كاركنان زن قسمت فروش هواپيمايي ايران شعبه ويلا، اعلام مي كنند كه پوشش زن بايد نجابت و پاكي درون او باشد، آنها مي گويند كه پوشش ظاهري نبايد اجباري باشد. اين زنان همچنين عنوان مي كنند كه روحانيون مي توانند در اين مورد اظهار نظر كنند البته اين مسئله بايد به خود زن ها واگذار شود تا اگر خواستند پوشش خود را انتخاب كنند، چادر سر كنند، يا از پوشش هاي ديگر اسلامي استفاده كنند. در همين اثنا نماينده اي از سوي زنان كارمند فروش بليت به منزل آيت الله طالقاني فرستاده مي شود تا مسائل با ايشان در ميان گذاشته شود.

 

زناني كه در اين روزها از مراسم گراميداشت روز جهاني زن باز مي گشته اند، با افرادي برخورد مي كنند كه به آ نها مي گويند: يا روسري، يا توسري اين زنان اين برخورد را توهين بزرگ به نيمي از اجتماع كه در انقلاب در كنار مردان شركت داشته و شهيد داده اند تلقي مي كنند.

 

در همين روزها، حجت الاسلام اشراقي، داماد بنيان گذار جمهوري اسلامي در گفت وگويي با راديوي انقلاب اسلامي درباره نظر امام خميني در مورد حجاب زنان مي گويد: من فكر مي كنم اين كار صحيح نباشد كه عده اي بخواهند با تندروي و شدت عمل جلو خانم ها را بگيرند.

 

بايد حجاب رعايت و قوانين اسلامي مو به مو اجرا شود. حجاب به معني چادر نيست، همين قدر كه موها و اندام  خانم ها پوشانده شود و لباس آبرومند باشد، حالا به هر شكلي كه باشد مهم نيست، چادر چيز متعارفي است و بسيار خوب است، اما به خاطر طرز كار و نوع كار خانم ها، شايد گاهي پوشاندن بدن و مو به طريق ديگر هم حجاب باشد، حرفي نيست...

 

حجت الاسلام اشراقي اضافه مي كند: بايد طبق نظر مبارك امام، حجاب اسلامي در سطح كشور توسط خانم ها با اشتياق اجرا شود ولي مردم هم نبايد منكر را با منكر ديگر رفع كنند. بايد با روش مسالمت آميز و نصيحت و راهنمايي خانم ها را تشويق كرد كه حجاب اسلامي داشته باشند اما اگر در اين مورد توهيني به خانم ها بشود، آن خودش منكر است...

 

با اين همه، موضوع پوشش بانوان و همچنين حمله به زنان و دختران بي حجاب در سطح شهر همچنان ادامه مي يابد، در همين روزها است كه گروهي از مردان در ميدان وليعصر تهران ناگهان به عده اي زن بي حجاب، حمله ور و با پرتاب سنگ به آنها منجر به مجروح شدن چند نفر از آنها مي شوند. شنبه، نوزدهم اسفند ماه ۱۳۵۷، دو روز پس از برگزاري مراسم روز جهاني زن، اجتماعي از زنان در مقابل دادگستري و دانشگاه تهران گردهم مي آيند، زنان و دختران شركت كننده در اين اجتماع ضمن ستايش از رهبري امام خميني مي گويند: عفت زن، حجاب حقيقي اوست. افراد شركت كننده در اين راهپيمايي در مسير حركت خود توسط افرادي متوقف مي شوند، درگيري آغاز مي شود كه در پي آن افراد مسلح اقدام به شليك هوايي مي كنند، اما در تجمع دانشگاه تهران عده اي با گلوله هاي برف كه در آنها سنگ كار گذاشته شده بود، زنان را مورد هجوم قرار مي دهند.

 

تفرق تظاهركنندگان

 

دامنه واكنش ها به دبيرستان هاي دخترانه شهر تهران نيز كشيده مي شود، جمعي از دانش آموزان براي اعتراض به اعمال برخي افراد در محوطه مدارس خود اجتماع مي كنند. اين واكنش ها و تظاهرات در چند دبيرستان شهر آنچنان بالا مي گيرد كه مدير كل آموزش و پرورش تهران در چند دبيرستان دخترانه حضور يافته و با دانش آموزان در اين باره صحبت مي كند. در همين روز خبرگزاري پارس گزارش مي دهد كه عده اي از گارد انقلابي براي پراكنده ساختن حدود ۱۵ هزار زن كه در بيرون دفتر مهدي بازرگان دست به تجمع زده بودند، در مسير خود با حدود ۲۰۰ تظاهركننده مخالف روبه رو مي شوند كه سعي داشته اند تظاهركنندگان را متفرق كنند.در اين ايام، خيابان هاي اطراف دادگستري تهران توسط گروهي از افراد مسلح مسدود مي شود. يكي از اين افراد در آن زمان به روزنامه كيهان مي گويد كه آنها قصد دارند از ايجاد مزاحمت مخالفان جلوگيري كنند.

 

وي اضافه مي كند: در تظاهرات دو روزه گذشته، عده اي افراد ناآگاه و ناشناس به خانم هايي كه براي حجاب دست به تظاهرات زده بودند، حمله كردند كه متاسفانه حوادثي به بار آمد. همان طور كه امام بارها گفته، هركس آزاد است، حرف خود را بزند و از آنجا كه به خشونت كشيدن تظاهرات زنان توسط نيروهاي مبارز و مترقي مذهبي صورت نگرفته است، ما براي اثبات اين موضوع و نيز براي اين كه هيچ آسيبي به خانم ها نرسد، خيابان هاي اطراف كاخ دادگستري را بسته ايم. اين افراد مسلح اعلام مي كنند كه خانم ها مي توانند بدون هيچ نگراني به اينجا بيايند، تظاهرات كنند و هر حرفي كه دارند بزنند، ما هم مواظب آنها هستيم.... به هر روي اجتماعاتي از اين دست، همچنان ادامه مي يابند، تعدادي از زنان در مقابل كاخ دادگستري گرد هم مي آيند و شعار مي دهند: رهبر ما خميني، مرام ما آزادي در اين اجتماع هما ناطق، استاد دانشگاه بيانيه سازمان ملي دانشگاهيان را قرائت مي كند.

 

در اين مراسم روي ديوارهاي سالن اجتماعات كاخ دادگستري عكس ها و پوسترهايي مربوط به زنان و مبارزات آنها و همچنين بريده هايي از روزنامه ها در مورد نوع پوشش نصب شده بود. در اين اجتماع همچنين به لغو قانون حمايت خانواده اعتراض مي شود و زنان مي گويند كه اين قانون حداقل حقوق را به ما مي داد. و اما از ديگر نكات جالب توجه اين واقعه حضور كيت ميلت عضو نهضت آزادي خواهي زنان آمريكا در ايران بود. ميلت به خبرنگار كيهان مي گويد: راستش، قبل از اين كه به ايران بيايم فكر نمي كردم با زناني مبارز و آگاه روبه رو خواهم شد خبرنگار كيهان مي گويد: مي دانيد ما اصولاً اعتقادي به مبارزات شما نداريم، شما سعي مي كنيد مردان را از زنان جدا كنيد و بيشتر به جنبه هايي مي پردازيد كه براي ما مفهومي ندارد. ميلت اما در پاسخ به خبرنگار كيهان مي گويد: خيال مي كنم پس از اين انقلاب بزرگ شما، ما بايد درس مبارزه را از شما بياموزيم... كيت ميلت از اعضاي فعال نهضت طرفدار آزادي زنان در آمريكا است. او با كميته مبارزه عليه شاه در آمريكا همكاري داشته و به كمك دانشجويان ايراني مخالف شاه در آمريكا، تظاهرات و اجتماعاتي را ترتيب مي داده است. او همچنين در سال هاي پاياني رژيم پيشين مقالات مهمي را در روزنامه نيويورك تايمز به رشته تحرير درآورده است.

 

و اما با وجود واكنش هاي شديد و محكوم كردن اعمال خشونت آميز عليه نوع پوشش زنان توسط بسياري از مراجع و آيات عظام اين اقدامات،  همچنان ادامه مي يابند تا جايي كه آيت الله طالقاني چند روز پيش از درگذشت همسر خود در مصاحبه اي راديو- تلويزيوني شركت كرده و به پرسش هاي خبرنگاران راديو و تلويزيون در خصوص مسئله پوشش زنان و مسائل پيش آمده و حضور زنان در ادارات و موسسات دولتي توضيحاتي ارائه مي دهد.

 

خبرنگار راديو- تلويزيون از آيت الله طالقاني در مورد مسائل پيش آمده در خصوص پوشش زنان و نظر امام در خصوص نوع پوشش زنان در ادارات سئوال مي كند.

 

آيت آلله طالقاني در پاسخ به اين پرسش مي گويند: من مجالي نيافتم، تا متن بيانات امام خميني را در روزنامه ها ببينم،  مسلماً نظر امام هم به مصلحت زنان ما، خواهران ما و دختران ماست و هم مطابق با موازين اصولي اسلام، هم ايشان و هم ما در اين حركت انقلابي هميشه نسبت به اين سهم بزرگي كه زنان در آن داشتند، قدردان بوده ايم و... آيت الله طالقاني پيرامون حكم حجاب براي اقليت ها مي گويند: اجبار، حتي براي زن هاي مسلمان هم نيست. حضرت آيت الله خميني نصيحت كرده اند، مانند پدري كه به فرزند نصيحت مي كند، راهنمايي اش مي كند. ايشان نصيحت كرده اند كه اگر شما اينجور باشيد، به اين سبك باشيد، بهتر مي توانيد روح اسلام و همان طوري كه گفتم سنت ايرانيت را متجلي كنيد...او تصريح مي كند كه مسئله حجاب اسلامي، يكي از مظاهر اين حركت انقلابي است.وي مي گويد: چه كسي در اين راهپيمايي ها خانم ها، خواهران و دختران را مجبور كرد كه با حجاب يا بي حجاب بيايند؟!هيچ طرفش مجبور نبودند، پس خودشان با احساس مسئوليت اسلامي كه اين لباس يكي از شعارهاي اسلامي و ايراني است، اصالت خودشان را نشان دادند و به دنيا فهماندند و مورد اعجاب جهانيان واقع شدند... اكنون ادارات و وزارت خانه هاي ما متحول و انقلابي شده اند، از اين جهت من نيز درخواست مي كنم كه زنان آلت دست واقع نشوند، هو و جنجال راه نيندازند، همان طور كه بارها گفته ايم، همه حقوق حقه زنان در اسلام و در محيط جمهوري اسلامي محفوظ خواهد بود....

منابع:

روزنامه كيهان- ۱۷ اسفند ۱۳۵۷

روزنامه كيهان- ۱۹ اسفند ۱۳۵۷

روزنامه كيهان ۲۰- اسفند ۱۳۵۷